Այուրվեդիկ 10 լավագույն խոտաբույսերը և դրանց առողջական օգուտները

Այուրվեդիկ բժշկությունը բուժման հին ձև է, որը տարածված է ամբողջ Ասիայում և Հնդկաստանում։ Ավելի քան 3000 տարեկան համարվող այուրվեդիկ բժշկությունը հիմնված է չակրաների կամ մարմնի էներգետիկ կենտրոնների մանրակրկիտ ըմբռնման վրա։ Այուրվեդիկ բժշկության սկզբունքն այն է, որ իրական առողջությունը ձեռք է բերվում միայն այն դեպքում, երբ միտքը, մարմինը և հոգին ներդաշնակության մեջ են։ Այուրվեդիկ բժշկությունը հիմնված է առողջության և բարեկեցության բնական և հոլիստիկ մոտեցումների օգտագործման, սննդակարգի և վարժությունների համադրման վրա՝ խոտաբույսերի հետ միասին։

Հետևյալը այուրվեդիկ խոտաբույսեր են, որոնք լայնորեն օգտագործվում են։

‌‌‌‌Աշվագանդա, Հոգնածություն և Սթրես

Աշվագանդան ադապտոգեն խոտաբույս է, որը, ըստ որոշ տեղեկությունների, օգտակար է քրոնիկ հոգնածության և այլ խնդիրների կառավարման համար։ Ասիայում, մասնավորապես Հնդկաստանում և Չինաստանի շրջաններում ծնված աշվագանդան հազարավոր տարիներ լայնորեն օգտագործվել է այուրվեդիկ բժշկության մեջ:   

Աշվագանդայի ուսումնասիրված օգտակար հատկությունները ներառում են՝

• Անհանգստություն և սթրես.  2014 թվականի ուսումնասիրությունը¹ ցույց տվեց անհանգստության և սթրեսի ախտանիշների բարելավում՝ ընդունման դեպքում։ 
• Էներգիա և դիմացկունություն.  Կենդանիների վրա կատարված ուսումնասիրությունները² նույնպես ցույց են տվել, որ աշվագանդան կարող է օգնել բարելավել էներգիայի մակարդակը և դիմացկունությունը։ 2015 թվականին Այու մարզիկների շրջանում անցկացված³ ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ աշվագանդան կարող է օգնել բարելավել դիմացկունությունը և կյանքի որակը։
• Սեռական ֆունկցիա.  2015 թվականի ուսումնասիրությունը⁴ եզրակացրել է, որ աշվագանդան կարող է բարելավել սեռական ֆունկցիան առողջ կանանց մոտ, մասնավորապես՝ բարձրացնել լիբիդոն։ 

Առաջարկվող դեղաչափ՝ Աշվագանդա - 500 մգ օրական մեկ կամ երկու անգամ։

‌‌‌‌Դառը սեխ, մարսողություն և արյան մեջ շաքարի մակարդակ

Այս արևադարձային բույսը, որը հայտնի է նաև որպես դառը դդում, դառը սեխ կամ (Momordica charantia), հաճախ հանդիպում է Ասիայում (որտեղ հաճախ սպառվում է դրա ուտելի պտուղը), Աֆրիկայում և Կարիբյան ավազանում։ Դառը սեխը օգտագործվել է հնագույն ժամանակներից՝ իր առողջարար հատկությունների համար։

Դառը սեխի ուսումնասիրված օգտակար հատկությունները ներառում են՝

• Մարսողություն - Դառը սեխը հաճախ օգտագործվում է այուրվեդիկ բժշկության մեջ՝ ստամոքսի խանգարումը հանգստացնելու համար։
• Արյան մեջ շաքարի մակարդակը - 2009 թվականին կենդանիների վրա անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ դառը սեխը կարող է օգնել նվազեցնել ինսուլինային դիմադրությունը, որը պարբերաբար առաջանում է շաքարախտով հիվանդների մոտ: Վերջերս, 2015 թվականին «Սննդի ամսագիր» ամսագրում հրապարակված⁵ ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ մրգի ունակությունը իջեցնելու արյան մեջ շաքարի մակարդակը, երբ այն ընդունվում է օրական 2000 և 4000 մգ դեղաչափերով։  
• Խոլեստերինի մակարդակ - Ուսումնասիրությունները⁶ ցույց են տալիս, որ այս միրգը կարող է օգնել իջեցնել խոլեստերինի մակարդակը։

Առաջարկվող դեղաչափ՝ Դառը սեխ - Ինչպես նշված է պիտակի վրա։

‌Բոսվելիա (Boswellia serrata) և բորբոքում

Բոսվելիան այուրվեդիկ բուսական հավելում է, որն օգտագործվել է հազարավոր տարիներ՝ քրոնիկ առողջական խնդիրները մեղմելու համար։ 

Բոսվելիայի ուսումնասիրված օգտակար հատկությունները ներառում են՝

• Բորբոքում - Հայտնի է օրգանիզմում բորբոքումները նվազեցնելու իր հատկություններով, դառը սեխը հին բուժողները օգտագործել են աղիքային բորբոքման, խոցային կոլիտի, ասթմայի և արթրիտի հետ կապված հոդերի ցավի դեպքում։ 
• Ասթմա - 2015 թվականի ուսումնասիրությունը⁷ ցույց տվեց, որ Բոսվելիան կարող է նվազեցնել ասթմատիկների թոքերում բորբոքումը՝ նվազեցնելով բորբոքումը։ Սա կարող է օգնել նվազեցնել շնչառական դժվարությունները, որոնք սովորաբար ունենում են ասթմայով տառապողները։ 
• Արթրիտ - 2019 թվականի պատահականացված, կրկնակի կույր, պլացեբո-վերահսկվող փորձարկումը⁸ ցույց տվեց, որ Բոսվելիան կարող է նվազեցնել բորբոքումը արթրիտով տառապողների մոտ, բարելավել գործառույթը և նվազեցնել հոդերի կոշտությունն ու ցավը: Ավելին, 2018 թվականի ուսումնասիրության հետազոտողները⁹ -ում նաև պարզել են, որ քրքումի և բոսվելիայի համադրությունն ավելի արդյունավետ է արթրիտի ցավը նվազեցնելու համար, քանի որ այն ապահովում է սիներգետիկ ազդեցություն։ 

Առաջարկվող դեղաչափ՝  Բոսվելիա - Ինչպես նշված է պիտակի վրա։

‌‌‌‌Բակոպա և ճանաչողական գործառույթ

Ավանդաբար այուրվեդիկ բժշկության մեջ օգտագործվող՝ հիշողությունը բարելավող օգտակար հատկությունների համար, Բակոպա մոննիերին (Բրահմի) վերջին տասնամյակում ավելի մեծ ժողովրդականություն է վայելում Հնդկաստանից դուրս՝ դրա արդյունավետությունը ցույց տված ուսումնասիրությունների շնորհիվ։  

Bacopa monnieri-ի ուսումնասիրված օգտակար հատկությունները ներառում են՝

• Հիշողություն և ճանաչողություն -  2012 թվականի ուսումնասիրությունը՝¹⁰ «Ապացույցների վրա հիմնված լրացուցիչ և այլընտրանքային բժշկություն» -ում, եզրակացրել է. «...Bacopa monnieri-ն կարող է բարելավել ուշադրությունը, ճանաչողական մշակումը և աշխատանքային հիշողությունը...»: Բացի այդ, 2014 թվականի մետա-վերլուծության ուսումնասիրությունը¹¹ (ուսումնասիրություն, որը համակցված ուսումնասիրություններ է դիտարկել) եզրակացրել է. «Bacopa monnieri-ն ունի ճանաչողության, մասնավորապես ուշադրության արագության բարելավման ներուժ»։  Նմանապես, 2016 թվականի ուսումնասիրության մեջ¹², «վիճակագրորեն նշանակալի բարելավում է նկատվել Bacopa monnieri-ի օգտագործման հետ կապված ճանաչողական գործառույթներին վերաբերող թեստերում»։  

Առաջարկվող դեղաչափ՝ Բակոպա մոննիերի - Ինչպես նշված է պիտակի վրա։

‌‌‌‌Հիլ և հակաօքսիդանտային հատկություններ

Հնդկական քաղցր համեմունք, որը հաճախ համեմատվում է անանուխի հետ, հիլը դարեր շարունակ օգտագործվել է ինչպես խոհարարական արվեստում, այնպես էլ ավանդական բժշկության մեջ։ 

Այուրվեդիկ մասնագետները կարծում են, որ հիլն ունի հետևյալ առողջարար հատկությունները՝ 

• Հակաօքսիդանտ 
• Հակաբորբոքային 
• Մարսողությանը նպաստող միջոց
• Հակամանրէային 
• Կարող է օգնել իջեցնել արյան մեջ շաքարի մակարդակը
• Կարող է օգնել նվազեցնել լյարդի ճարպակալումը¹³
• Կարող է օգնել իջեցնել խոլեստերինը և կանխել լյարդի վնասումը¹⁴ 

Հիլ - Հասանելի է որպես սննդի համեմունք, եթերային յուղ կամ տաք թեյ։

‌‌‌‌Գոտու Կոլան և ուղեղի առողջությունը

Գոտու կոլան, որը հայտնի է նաև որպես Centella Asiatica կամ Asiatic Pennywort, կանաչ, տերևավոր խոտաբույսային բանջարեղեն է, որը լայնորեն օգտագործվում է ամբողջ Ասիայում։ Նման գազարի, մաղադանոսի և նեխուրի, այս խոտաբույսը հարուստ է հակաօքսիդանտներով, վիտամին C-ովև B վիտամիններով։ Այն օգտագործվում է ավանդական բժշկության մեջ վերքերի բուժման և կրծքով կերակրման խթանման համար։ 

Գոտու Կոլայի ուսումնասիրված օգտակար հատկությունները ներառում են՝ 

• Ուղեղի առողջություն - Համաձայն 2014 թվականին Ալցհայմերի հիվանդության ամսագրում հրապարակված¹⁵ հրապարակված ուսումնասիրության, կոֆեոիլքինաթթուները, որոնք գոտու կոլայի մեջ պարունակվող հիմնական բաղադրիչն են, կարող են օգնել պաշտպանել ուղեղը ամիլոիդային նստվածքներից, որոնք, ենթադրաբար, Ալցհայմերի հիվանդության պատճառ են դառնում։ Բացի այդ, 2017 թվականին Neuroscience Letter-ում¹⁶ հրապարակված ուսումնասիրությունը նույնպես ցույց է տվել, որ գոտու կոլայի ակտիվ բաղադրիչը բարելավել է ուղեղի նյարդերը և օգնել պահպանել հիշողությունը։ 

Առաջարկվող դեղաչափ՝ Գոտու կոլա - Ինչպես նշված է պիտակի վրա։

‌‌‌‌Մաքուր (DGL), հորմոնալ և մարսողական առողջություն 

Երբ շատերը մտածում են լիկյորի մասին, մտքումս քաղցրավենիք է, այլ ոչ թե խոտաբույս։ Այնուամենայնիվ, մատուտակը (դեգլիցիրիզինացված մատուտակը) խոտաբույս է, որը կարևոր դեր է խաղացել չինական ավանդական բժշկության մեջ։ Չինաստանում լիկյորը կոչվում է գանցաո, որը նշանակում է «քաղցր խոտ»։  Քաղցրավենիքի օգտագործումը սկիզբ է առնում մ.թ.ա. 2100 թվականից և առաջին անգամ նկարագրվել է Շեննոնի «Մատերիա Բժշկական Դասական»-ում¹⁷: 

Այն հաճախ օգտագործվում է մակերիկամների հոգնածություն ունեցողների մոտ, որը շատ կանանց մոտ է հանդիպում։ Քաղցրավենիքի ակտիվ բաղադրիչներն են գլիցիրիզինը և գենիստեինը, ի թիվս այլոց։ Ուսումնասիրությունները տասնամյակներ շարունակ ցույց են տվել DGL լիկյորի օգտակարությունը։ 

Քաղցրավենիքը կարող է օգտակար լինել հետևյալի համար՝

• Մարսողություն - 1968 թվականի ուսումնասիրությունը¹⁸ ցույց է տվել այս բնական դեղամիջոցի ունակությունը՝ օգնելու ստամոքսի և աղիքային խոցերի բուժմանը։ 1978 թվականին «Բրիտանական բժշկական հանդես»-ում հրապարակված¹⁹ ուսումնասիրությունը հայտնել է, որ այն կարող է օգտակար լինել նաև ստամոքսի խոցերի կանխարգելման համար։ Այն կարող է նաև թեթևացնել ստամոքսի խանգարումը, ըստ 2012 թվականի ուսումնասիրության²⁰: 
• Կլիմաքս - 2013 թվականի ուսումնասիրությունը²¹ ցույց տվեց, որ լիկյորը կարող է օգնել հորմոնների հավասարակշռությանը այն կանանց մոտ, ովքեր ունեին դաշտանադադարի փոփոխությունների հետ կապված ախտանիշներ:

Առաջարկվող դեղաչափ՝ լիկյորի արմատ - Ինչպես նշված է պիտակի վրա։

‌‌‌‌Նիմի հակաբակտերիալ հատկությունները

Նիմը ստացվում է նիմի ծառի սերմերից, կեղևից և տերևներից։ Այն նաև հայտնի է որպես  Azadirachta indica և հնդկական յասաման։ Հնդկաստանի բնիկ այս բույսը աճում է նաև Պարսկաստանի հարավային մասերում։

Նիմը համարվում է հետևյալ օգտակար հատկությունները՝

• Միջատներից պաշտպանող միջոց
• Հակաօքսիդանտ
• Հակաբորբոքային²²
• Հակաբակտերիալ
• Հակավիրուսային²³
• Մարսողական համակարգի օգնություն
• Բերանի խոռոչի առողջության բարելավում²⁴ երբ օգտագործվում է որպես բերանի լվացող միջոց կամ ատամի մածուկ

Առաջարկվող դեղաչափը՝ Նիմ - Ինչպես նշված է պիտակի վրա։

‌‌‌‌Տրիֆալա, արթրիտ և շաքարախտ

Տրիֆալան խոտաբույսերի սուպերաստղ է՝ ավելի քան 1000 տարվա պատմությամբ։ Բազմաբուսական դեղամիջոց է, որը սիրված է այուրվեդիկ մասնագետների շրջանում և բաղկացած է հետևյալ երեք խոտաբույսերից՝

• Ամլա (Emblica officinalis) – Հայտնի է նաև որպես հնդկական փշահաղարջ
• Բիբհիտակի (Terminalia bellirica)
• Հարիտակի (Terminalia chebula)

Տրիֆալայի ուսումնասիրված օգտակար հատկությունները ներառում են հետևյալը՝ 

• Արթրիտ -  2017 թվականի ուսումնասիրությունը²⁵ ցույց տվեց, որ հարիտակին կարող է օգնել նվազեցնել հոդերի արթրիտի ախտանիշները, որը ծերացման հետ կապված տարածված հիվանդություն է։
• Շաքարային դիաբետ -  Տրիֆալայի ամլա բաղադրիչը կարող է օգնել իջեցնել արյան մեջ շաքարի մակարդակը, ըստ 2014 թվականի ուսումնասիրության²⁶:  Ավելի վերջերս՝ 2017 թվականին անցկացված ուսումնասիրությունը²⁷ եզրակացրել է, որ ամլայի ակտիվ բաղադրիչը  «... ցուցաբերում է հակադիաբետիկ ակտիվություն՝ ենթաստամոքսային գեղձի β-բջիջների վրա ազդելու միջոցով, որը խթանում է ինսուլինի սեկրեցիան և նվազեցնում գլյուկոզի նկատմամբ անհանդուրժողականությունը»։
• Պոդագրա – Պոդագրային արթրիտը տարածված հիվանդություն է, որն առաջանում է հոդերում միզաթթվի բյուրեղների կուտակումից, ինչը հանգեցնում է անտանելի ցավի։ Տրիֆալան կարող է օգնել կանխել սա։ 2016 թվականի մի ուսումնասիրություն²⁸ ցույց տվեց, որ և՛ բիբհիտակին, և՛ հարիտակին կարող են իջեցնել արյան մեջ միզաթթվի մակարդակը։ Սակայն, բիբհիտակին ավելի արդյունավետ էր։

Թեև Տրիֆալան որոշ մարդկանց կողմից հաճախակի և հաջողությամբ օգտագործվում է փորկապության դեմ, ես չկարողացա գտնել փորկապության վերաբերյալ որևէ ուսումնասիրություն։ Այնուամենայնիվ, ես գտա մի ուսումնասիրություն, որը ցույց է տալիս, որ խոտաբույսը դրական ազդեցություն է ունեցել աղիքային միկրոբիոմի վրա, ինչը կարող է բացատրել, թե ինչու է այն, ըստ հաղորդումների, օգտակար եղել այս տարածված մարսողական խնդրի բուժման մեջ: 

Առաջարկվող դեղաչափ՝ Տրիֆալա - Ինչպես նշված է պիտակի վրա։

‌‌‌‌Քրքումը հզոր հակաօքսիդանտ է

Քրքումը, որը հայտնի է նաև որպես Curcuma longa և հնդկական զաֆրան, կոճապղպեղազգիների ընտանիքին պատկանող արմատավոր բույս է, որը հաճախ օգտագործվում է իր հակաբորբոքային, հակաօքսիդանտային և մարսողական առողջության համար օգտակար հատկությունների համար։ Կուրկումինը, որը քրքումի մեջ պարունակվող քիմիական նյութ է, համարվում է, որ ունի բազմաթիվ առողջական օգուտներ։ 

Թեև շատ մարդիկ վերջին 4000 տարիների ընթացքում քրքումն օգտագործել են որպես համեմունք՝ իրենց սնունդը հարստացնելու համար, քրքումը կարևոր դեր է խաղացել բժշկության մեջ։ Այսօր դրա օգտագործումը շարունակում է ուսումնասիրվել որպես այլընտրանքային բուժման մոտեցում բազմաթիվ տարածված հիվանդությունների, վնասվածքների և քրոնիկ հիվանդությունների համար։

Քրքումի ուսումնասիրված օգտակար հատկությունները ներառում են հետևյալը՝ 

• Արթրիտ - Քրքումը կարող է օգտակար լինել ինչպես ռևմատոիդ, այնպես էլ օստեոարթրիտի ցավը նվազեցնելու համար²⁹: Գիտնականները պարզել են, որ քրքումը կարող է նվազեցնել բորբոքումը նման մի շարք լայնորեն օգտագործվող դեղատոմսային դեղամիջոցների։ 
• Հակաօքսիդանտային խթան - Քրքումը նույնպես հզոր հակաօքսիդանտ է, թե՛ որպես համեմունք օգտագործելիս, թե՛ որպես կուրկումինի հավելում ընդունելիս։ Քրքումը կարող է օգնել կանխել օքսիդացումը, ըստ «Diseases» ամսագրում 2016 թվականին հրապարակված զեկույցի³⁰:
• Հիշողություն - 2017 թվականին «Ալցհայմերի հիվանդության հանդես» ամսագրում հրապարակված³¹ ուսումնասիրությունը եզրակացրել է, որ քրքումը կարող է նաև կարևոր դեր խաղալ հիշողության կորստի կանխարգելման գործում: Այն կարող է լինել կարևոր հավելում նրանց համար, ովքեր ցանկանում են օպտիմալացնել հիշողությունը։
• Ասթմա - 2010 թվականի ուսումնասիրությունը³² ցույց է տվել բրոնխիալ ասթմայի կառավարման բարելավում՝ քրքումի օգտագործմամբ, երբ այն օգտագործվում է Boswellia serrata և մատուտակի արմատիհետ։ 2014 թվականին «Կլինիկական և ախտորոշիչ հետազոտությունների հանդես»³³ -ում հրապարակված ուսումնասիրությունը նույնպես եզրակացրել է, որ բերանացի ընդունման դեպքում քրքումը կարող է օգնել բարելավել թոքերի գործառույթը ասթմայով տառապողների մոտ։ 

Ուսումնասիրությունների համաձայն՝ քրքումը կարող է օգնել նաև այլ հիվանդությունների դեպքում՝

• Շաքարային դիաբետ
• Բարձր արյան ճնշում
• Մարսողության խանգարում
• Լեղապարկի քարեր³⁴
• Բակտերիալ վարակներ
• Խոցային կոլիտ (հաստ աղիքի բորբոքում)
• Օգնում է օրգանիզմից հեռացնել տոքսինները, ինչպիսիք են սնդիկը³⁵

Առաջարկվող դեղաչափ. Շատերը քրքումն օգտագործում են թեյի տեսքով, որպես փոշի՝ որոշ մաշկային հիվանդությունների դեպքում, ինչպես նաև պարկուճի տեսքով։ Կուրկումինի/քրքումի հավելումները սովորաբար ընդունվում են օրական 500 մգ կամ 500 մգ դեղաչափերով՝ օրական մինչև երեք անգամ։

Հղումներ՝

1. Pratte MA, Nanavati KB, Young V, Morley CP: Անհանգստության այլընտրանքային բուժում. Այուրվեդիկ Աշվագանդա (Withania somnifera) խոտաբույսի վերաբերյալ մարդկային փորձարկումների արդյունքների համակարգված վերանայում: Այլընտրանքային և լրացուցիչ բժշկության հանդես։ 2014;20(12):901-908. doi:10.1089/acm.2014.0177։
2.  J Med Food. 2002 Ձմեռ;5(4):211-20։ Կենդանիների ուսումնասիրություններում Աշվագանդան բարելավում է դիմացկունությունը։
3. Չուդհարի Բ, Շեթի Ա, Լանգադե ԴԳ։ Աշվագանդհայի (Withania somnifera [L.] Dunal) արդյունավետությունը առողջ մարզիկ մեծահասակների սրտա-շնչառական դիմացկունության բարելավման գործում։ Այու. 2015; 36 (1): 63-68. doi:10.4103/0974-8520.169002.
4. Դոնգրե Ս, Լանգադե Դ, Բհատտաչարյա Ս. Աշվագանդա (Withania somnifera) արմատի քաղվածքի արդյունավետությունն ու անվտանգությունը կանանց սեռական ֆունկցիայի բարելավման գործում. փորձնական ուսումնասիրություն։ BioMed Research International. 2015;2015:284154. doi:10.1155/2015/284154.
5. Ինայաթ Ու Ռահման, Խան ՌՈՒ, Խալիլ Ուր Ռահման, Բաշիր Մ. 2-րդ տիպի շաքարախտով հիվանդների մոտ դառը սեխի ավելի ցածր հիպոգլիկեմիկ, բայց ավելի բարձր հակաաթերոգեն ազդեցություն, քան գլիբենկլամիդի դեպքում։ Nutr J. 2015;14:13։ Հրապարակվել է 2015 թվականի հունվարի 26-ին։ doi:10.1186/1475-2891-14-13
6. Պակիստանի դեղագործական գիտությունների հանդես։ Սեպտեմբեր 2016, Հատոր 29, Թողարկում 5, էջ 1565-1570
7. Կլինիկական փորձարարական պաթոլոգիայի միջազգային հանդես։ 2015; 8(1): 236–243։
8. Բուսաթերապիայի հետազոտություն  2019 մայիս;33(5):1457-1468. doi: 10.1002/ptr.6338.
9. Բաննուրու Ռ.Ռ., Օսանի Մ.Կ., Ալ-Էիդ Ֆ., Վան Ս. Կուրկումինի և Բոսվելիայի արդյունավետությունը ծնկի օստեոարթրիտի դեպքում. Համակարգված վերանայում և մետա-վերլուծություն։ Սեմինի արթրիտի ռևմատիզմ։ 2018;48(3):416-429. doi:10.1016/j.semarthrit.2018.03.001
10. Peth-Nui T, Wattanathorn J, Muchimapura S, et al. 12-շաբաթյա Bacopa monnieri-ի օգտագործման ազդեցությունը ուշադրության, ճանաչողական մշակման, աշխատանքային հիշողության և խոլիներգիկ և մոնոամիներգիկ համակարգերի գործառույթների վրա առողջ տարեց կամավորների մոտ։ Ապացույցների վրա հիմնված լրացուցիչ և այլընտրանքային բժշկություն : eCAM. 2012;2012:606424։
11. Journal of Ethnopharmacol. 2014; 151 (1): 528-35. doi: 10.1016/j.jep.2013.11.008. Epub 2013 նոյեմբերի 16։
12. Կումար Ն, Աբիչանդանի ԼԳ, Թավանի Վ, Ղարպուր ԿՋ, Նաիդու ՄՈՒՐ, Վենկատ Ռամանա Գ. Բակոպա Մոննիերիի (Bacognize®) ստանդարտացված քաղվածքի արդյունավետությունը բժշկական ուսանողների ճանաչողական գործառույթների վրա. Վեցշաբաթյա, պատահականացված պլացեբո-վերահսկվող փորձարկում։ Ապացույցների վրա հիմնված լրացուցիչ և այլընտրանքային բժշկություն : eCAM. 2016;2016:4103423։
13. BMC կոմպլեմենտի այլընտրանքային բժշկական հանդես։ 2019; 19: 59։ Հրապարակվել է առցանց 2019 թվականի մարտի 12-ին։ doi: 10.1186/s12906-019-2465-0
14. Լիպիդների առողջության հանդես 2017; 16: 151։ Հրապարակվել է առցանց 2017 թվականի օգոստոսի 14-ին։ doi: 10.1186/s12944-017-0539-x
15. Լուսավորության խոտ, մուտք գործվել է 2018 թվականի մարտի 31-ին http://herbscoop.com/herbs-for-health/amazing-benefits-gotu-kola-enlightenment-herb/
16. Գրեյ, Ն.Ե., Մորե, Ջ., Քելլի, Ջ., Մայեր, Ս.Ս., Սթիվենս, Ջ.Ֆ., Քուին, Ջ.Ֆ., և Սումյանաթ, Ա. (2014): Centella asiatica-ի մեջ պարունակվող կոֆեոիլքինաթթուները պաշտպանում են β-ամիլոիդային թունավորումից։ Ալցհայմերի հիվանդության հանդես : JAD, 40(2), 359–373. http://doi.org/10.3233/JAD-131913
17. Նյարդաբանության նամակ: 2017 ապրիլի 12;646:24-29. doi: 10.1016/j.neulet.2017.02.072. Epub 2017 մարտի 6։
18. Վան Լ, Յանգ Ռ, Յուան Բ, Լյու Յ, Լյու Ս. Լայնորեն օգտագործվող չինական խոտաբույսի՝ լիկյորի հակավիրուսային և հակամանրէային ակտիվությունը։ Acta Pharmaceutica Sinica B. 2015; 5 (4): 310-315: doi:10.1016/j.apsb.2015.05.005.
19. Hajirahimkhan A, Simmler C, Yuan Y, et al. Քաղցրավենիքի տեսակների էստրոգենային ակտիվության գնահատումը՝ համեմատած բուսաբանության մեջ դաշտանադադարի ախտանիշների համար օգտագործվող եղևնու հետ։ Ահմադ Ա., խմբ. PLoS ONE. 2013;8(7):e67947. doi:10.1371/journal.pone.0067947.
20. Tewari SN, Trembalowicz FC: Ստամոքսի և տասներկումատնյա աղիքի խոցերի բուժման մեջ դեգլիցիրիզինացված լիկյորի օգտագործման որոշակի փորձ՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով դրա սպազմոլիտիկ ազդեցությանը։ Գուտ։ 1968;9(1):48-51։
21. Hollanders D, Green G, Woolf IL, et al. Բուժված ստամոքսի խոց ունեցող հիվանդների մոտ դեգլիցիրիզինացված լիկյորով պրոֆիլակտիկա։ Բրիտանական բժշկական հանդես։ 1978;1(6106):148։
22. Raveendra KR, Jayachandra, Srinivasa V, et al. Glycyrrhiza glabra-ի (GutGard) քաղվածքը մեղմացնում է ֆունկցիոնալ դիսպեպսիայի ախտանիշները. պատահականացված, կրկնակի կույր, պլացեբո-վերահսկվող հետազոտություն։ Ապացույցների վրա հիմնված լրացուցիչ և այլընտրանքային բժշկություն : eCAM. 2012;2012:216970. doi:10.1155/2012/216970.
23. Մոսադդեկ ASM, Ռաշիդ MMU Նիեմի տերևի ջրային քաղվածքի և դեքսամետազոնի հակաբորբոքային ազդեցության համեմատական ուսումնասիրություն։ Բանգլադեշի դեղագիտության հանդես։ 2008;3(1):44–47. doi:10.3329/bjp.v3i1.836
24. Նիեմի (Azadirachta indica) հակավիրուսային ակտիվությունը in vitro պայմաններում։ A. Juss) տերևի քաղվածք B խմբի կոքսակի վիրուսների դեմ։ Badam L, Joshi SP, Bedekar SS J Commun Dis. 1999 Հուն. 31 (2): 79-90.
25. Գնահատել Azadirachta indica (նիմ) բերանի ողողման միջոցի լնդաբորբի և պալկի դեմ ազդեցությունը ատամնափառից առաջացած գինգիվիտի դեպքում. կրկնակի կույր, պատահականացված, վերահսկվող փորձարկում: bՉաթերջի Ա, Սալուջա Մ, Սինգհ Ն, Կանդվալ ԱբՋ Հնդկական Պարոդոնտոլոգիայի Ընկերություն: 2011 հոկտեմբեր; 15(4):398-401:
26. Վերցված է 2020 թվականի օգոստոսի 7-ին https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28969626/
27. Դ&Սոուզա ՋՋ, Դ&Սոուզա ՊՊ, Ֆազալ Ֆ, Կումար Ա, Բհատ ՀՊ, Բալիգա ՄՍ։ Հնդկական բնիկ Emblica officinalis Gaertn մրգի հակադիաբետիկ ազդեցությունը. ակտիվ բաղադրիչներ և գործողության եղանակներ։ Սննդի գործառույթ։ 2014;5(4):635-644. doi:10.1039/c3fo60366k
28. Ֆատիմա Ն, Հաֆիզուր ՌՄ, Համիդ Ա, Ահմեդ Ս, Նիսար Մ, Կաբիր Ն. Emblica officinalis-ի մեջ պարունակվող էլլագաթթուն հակադիաբետիկ ակտիվություն է ցուցաբերում՝ ենթաստամոքսային գեղձի β-բջիջների վրա ազդելու միջոցով։ Eur J Nutr. 2017; 56 (2): 591-601. doi:10.1007/s00394-015-1103-y
29. Ուշարանի Պ., Նուտալապատի Ս., Պոկուրի Վ.Կ., Կումար Ս.ՈՒ., Թադուրի Գ. Պատահականացված, կրկնակի կույր, պլացեբո և դրական վերահսկվող կլինիկական փորձնական հետազոտություն՝ Terminalia chebula-ի և Terminalia bellerica-ի ստանդարտացված ջրային քաղվածքների արդյունավետությունն ու հանդուրժողականությունը գնահատելու համար հիպերուրիկեմիա ունեցող հիվանդների մոտ։ Կլինիկական դեղագիտություն։ 2016;8:51-59։ Հրապարակվել է 2016 թվականի հունիսի 22-ին։ doi:10.2147/CPAA.S100521
30. Ռեյչել Գրոֆ, Մեգան Ստրոմ, Լորա Հոփքինս, Լենա Ֆենգ, Ալիսոն Հոփքինս և Ջանեթ Ֆանկ։ Սննդային հավելումներ և սննդային մոտեցումներ, որոնք օգտագործվում են ռևմատոիդ արթրիտի ինքնաբուժման համար, ապրիլ 2017։ FASEB ամսագիր, հատոր 31, թիվ 1, հավելված lb396
31.  Գրիֆիթս Կ., Ագգարվալ Բ.Բ., Սինգհ Ռ.Բ., Բութար Հ.Ս., Ուիլսոն Դ., Դե Միստեր Ֆ. Սննդային հակաօքսիդանտներ և դրանց հակաբորբոքային հատկությունները. Հնարավոր դեր սրտանոթային հիվանդությունների և քաղցկեղի կանխարգելման գործում։ Բատտինո Մ., խմբ. Հիվանդություններ։ 2016;4(3):28. doi:10.3390/diseases4030028։
32. J Alzheimers Dis. 2017; 60 (2): 451-460: doi՝ 10.3233/JAD-170354:
33. Houssen ME, Ragab A, Mesbah A, El-Samanoudy AZ, Othman G, Moustafa AF, Badria FA: Բնական հակաբորբոքային դեղամիջոցներ և լեյկոտրիենների ինհիբիտորներ՝ որպես բրոնխիալ ասթմայի լրացուցիչ թերապիա։ Կլինիկական կենսաքիմիա։ 2010 հուլիս;43(10-11):887-90։
34. Abidi A, Gupta S, Agarwal M, Bhalla HL, Saluja M. Curcumin-ի արդյունավետության գնահատում որպես հավելյալ թերապիա բրոնխիալ ասթմայով հիվանդների մոտ: Կլինիկական և ախտորոշիչ հետազոտությունների հանդես : JCDR. 2014;8(8):HC19-HC24. doi:10.7860/JCDR/2014/9273.4705.
35. Լի Յ, Լի Մ, Վու Ս, Տիան Յ. Կուրկումինի և պիպերինի համադրությունը կանխում է լեղապարկի քարերի առաջացումը լիտոգեն դիետայով սնվող C57BL6 մկների մոտ. արդյոք NPC1L1/SREBP2-ը մասնակցում է այս գործընթացին: Լիպիդները առողջության և հիվանդության մեջ։ 2015;14:100. doi:10.1186/s12944-015-0106-2։
36. J Appl Toxicol. 2010 հուլիս;30(5):457-68. doi: 10.1002/jat.1517.